Rijkswaterstaat maakt veiligheid integraal onderdeel van de grootste vernieuwingsopgave ooit
Nederland staat voor de grootste vernieuwingsopgave van zijn infrastructuur ooit. Bruggen, tunnels, sluizen en viaducten uit de jaren zestig en zeventig bereiken massaal het einde van hun levensduur, terwijl het verkeer zoveel mogelijk moet blijven doorstromen. Tegelijkertijd staat het onderhoudsbudget onder druk en neemt de complexiteit van projecten verder toe.
Juist daarom kiest Rijkswaterstaat ervoor veiligheid fundamenteel anders te organiseren. Niet als afzonderlijk thema of controle achteraf, maar als rode draad door ontwerp, beheer, uitvoering én samenwerking met de markt. Tijdens Safety&Health@Work geven programmadirecteur Veiligheid Nienke Bagchus en strategisch adviseur Veiligheid Anton van Opzeeland een inkijkje in die transformatie.
Van versnippering naar regie
Volgens Bagchus stond veiligheid binnen Rijkswaterstaat altijd hoog op de agenda. "Veilig, leefbaar en bereikbaar" vormt immers al jaren de kern van de organisatie. Toch bleek de veiligheidsorganisatie in de praktijk sterk versnipperd.
"Onze directeur-generaal wil simpelweg kunnen vragen: hoe staat het met de veiligheid binnen Rijkswaterstaat? Dan moet je één helder antwoord kunnen geven. Dat vraagt om een organisatie waarin alle kennis, monitoring en besluitvorming bij elkaar komen."
Daarom werkt Rijkswaterstaat aan het samenbrengen van veiligheidsdeskundigen, onderzoekscapaciteit en monitoring in één centrale organisatie. Ook komt er een Safety Board onder voorzitterschap van de directeur-generaal. Die moet niet alleen adviseren, maar daadwerkelijk kunnen sturen op veiligheidsvraagstukken.
Drie verantwoordelijkheden, één veiligheidsvisie
De uitdaging voor Rijkswaterstaat gaat verder dan veilige bouwplaatsen alleen. "Wij hebben eigenlijk drie zorgplichten," legt Van Opzeeland uit. "We zijn werkgever, beheerder én opdrachtgever." Dat betekent dat Rijkswaterstaat tegelijkertijd verantwoordelijk is voor veilige arbeidsomstandigheden voor eigen medewerkers, veilige infrastructuur voor weg- en vaarweggebruikers én veilige uitvoering van werkzaamheden door aannemers.
"Die drie werelden kwamen voorheen onvoldoende samen. Juist door ze integraal te bekijken ontstaat een veel beter beeld van de risico's én van de maatregelen die nodig zijn."
Veiligheid begint vóór de aanbesteding
Een van de grootste veranderingen zit volgens beide sprekers in de voorbereiding van projecten.
Waar vroeger beheer, opdrachtgever en aannemer elkaar vooral opvolgden, moeten zij nu veel eerder gezamenlijk aan tafel zitten.
"Je wilt al voordat het werk op de markt komt samen bespreken welke risico's je tegenkomt en hoe je die gaat beheersen," zegt Bagchus. "Dat voorkomt dat iedereen vanuit zijn eigen koker blijft redeneren."
De positie van veiligheid wordt steeds nadrukkelijker in aanbestedingen. Van Opzeeland: "Het is geen gunningscriterium waarop je punten kunt verdienen, maar een selectie-eis. Daarmee voer je aan de voorkant het eerlijke gesprek over wat nodig is om het werk veilig uit te voeren."
Soms is afsluiten veiliger dan doorwerken
Die andere manier van denken leidt soms tot ingrijpende keuzes. Van Opzeeland noemt de volledige afsluiting van de A12 als voorbeeld. Een hele rijbaan, in plaats van één of twee rijstroken, wordt dan afgesloten en het verkeer rijdt op de andere weghelft. Door verkeer en werkzaamheden fysiek van elkaar te scheiden ontstaat niet alleen een veel veiligere werksituatie, maar kan ook sneller en efficiënter worden gewerkt.
Ook innovatieve oplossingen zoals mobiele barrières - de zogenoemde Go-Barry - dragen daaraan bij. Ze vervangen traditionele afzettingen en beschermen medewerkers beter tegen het verkeer.
Daarnaast stimuleert Rijkswaterstaat de elektrificatie van bouwmaterieel. Dat vermindert niet alleen de CO₂-uitstoot, maar verbetert ook de gezondheid van medewerkers doordat zij minder worden blootgesteld aan dieseluitstoot.
Veiligheid stopt niet bij het bouwhek
Veilig werken betekent volgens Bagchus óók rekening houden met de omgeving. "Als je een snelweg afsluit, heeft dat enorme gevolgen voor de logistiek, ziekenhuizen, bedrijven en hulpdiensten. Daarom moet je zulke gesprekken veel eerder voeren, zodat de partijen tijd hebben om hun logistiek aan te passen."
Ze noemt als voorbeeld ziekenhuizen die hun roosters kunnen aanpassen wanneer zij ruim van tevoren weten welke afsluitingen eraan komen. Zo wordt veiligheid niet alleen op de bouwplaats verbeterd, maar ook in de omgeving.
"Je wilt voorkomen dat je een veiligheidsprobleem oplost op de ene plek en het vervolgens ergens anders creëert."
Ook Rijkswaterstaat blijft leren
Hoewel Rijkswaterstaat binnen de infrastructuursector vaak als koploper wordt gezien, kijkt de organisatie nadrukkelijk over de eigen grenzen heen. Vooral de petrochemische industrie biedt volgens Van Opzeeland interessante lessen.
"Daar lopen ze al veel langer voorop in veiligheidsmanagement, contractor management en veiligheidscultuur. Daar kunnen wij absoluut van leren."
Methodieken als Heart & Minds zijn inmiddels deels overgenomen. Ook ziet Rijkswaterstaat overeenkomsten tussen onderhoudsstops in raffinaderijen en grootschalige infrastructuurprojecten waarbij wegen of sluizen tijdelijk buiten gebruik worden gesteld.
Van opdrachtgever naar partner
Misschien wel de belangrijkste verandering is de relatie tussen Rijkswaterstaat en de markt. Volgens Bagchus draait veiligheid steeds minder om voorschrijven en controleren, en steeds meer om samenwerken.
"Het goede gesprek voeren. Samen kijken hoe iets wél veilig kan. Dat is volgens mij de grootste ontwikkeling van de afgelopen jaren." Juist nu onderhoud wordt uitgesteld, budgetten onder druk staan en de infrastructuur verder veroudert, wordt die samenwerking belangrijker dan ooit.
Tijdens Safety&Health@Work laten Bagchus en Van Opzeeland zien hoe Rijkswaterstaat die omslag vormgeeft. Niet alleen met regels en procedures, maar met een integrale veiligheidsaanpak waarin opdrachtgevers, aannemers en beheerders gezamenlijk verantwoordelijkheid nemen voor een veilige infrastructuur én een veilige werkomgeving.
Registreer je gratis voor een bezoek en volg de sessie op donderdag 8 oktober (12:45 uur - 13:30 uur). Bekijk hier het volledige programma.
